रात्री टिनिटस जास्त मोठा वाटतो, कारण त्याची तुलना करायला आजूबाजूला काहीच आवाज नसतो: रस्त्यावरची वाहने नाहीत, बोलणे नाही, टीव्ही नाही. बहुतेक लोकांना मदत होते ती एका स्थिर, मंद पार्श्वभूमीच्या आवाजाची, जो कानातला आवाज पूर्णपणे झाकत नाही; त्यासोबत झोपण्याची ठरलेली वेळ, आणि रात्री फोन हातात न घेण्याची सवय. Tinnitus Relief App तुम्हाला तो आवाज देते; झोपेच्या चांगल्या सवयी आणि डॉक्टरांची तपासणी यांची जागा ते घेत नाही.
रात्री टिनिटस जास्त का जाणवतो
दिवसभर आजूबाजूचे आवाज कानातल्या आवाजाला बऱ्याच प्रमाणात झाकून टाकतात. बेडरूममध्ये हा आवाजाचा पडदा नाहीसा होतो, आणि मेंदूला अचानक फक्त कानात वाजणारा आवाजच ऐकू येतो. टिनिटस मोठा झालेला नसतो; तो फक्त एकटा उरलेला असतो. Continental Hospitals च्या मराठी माहितीतही हेच सांगितले आहे की शांत वातावरणात, विशेषतः रात्री, हा आवाज अधिक लक्षात येतो.
दुसरे कारण म्हणजे लक्ष. अंधारात पडून झोपेची वाट पाहताना आपले लक्ष आपोआप आतल्या आवाजाकडे जाते. जितके लक्षपूर्वक ऐकाल, तितका तो आवाज ठळक होतो, आणि त्याच्याकडे दुर्लक्ष करणे तितकेच अवघड होते.
तिसरे कारण म्हणजे झोप न येणे आणि ताण यांचे चक्र. झोप कमी झाली की चिडचिड वाढते, ताण वाढला की कानातला आवाज जास्त त्रास देतो, आणि त्रास वाढला की पुन्हा झोप उडते. उशाशी लावलेला एक हलका आवाज नेमका इथेच उपयोगी पडतो.
टिनिटससोबत झोपण्यासाठी कोणते आवाज चांगले
| आवाज | कसा वाटतो | कोणाला जास्त आवडतो |
|---|---|---|
| व्हाइट नॉइज (मोफत) | सर्व फ्रिक्वेन्सीमध्ये सारखा “श्श्श” आवाज | शिट्टीसारखा उंच आवाज, सुरुवातीच्या रात्री |
| पिंक नॉइज | अधिक मऊ, कमी तीक्ष्ण | ज्यांना व्हाइट नॉइज कर्कश वाटतो |
| ब्राउन नॉइज | खोल, दूरच्या गडगडाटासारखा किंवा धबधब्यासारखा | उंच पट्टीचा टिनिटस, सहज जाग येणारे |
| पावसाचा आवाज | नैसर्गिक, एकसारखा नसलेला | ज्यांना कृत्रिम नॉइज आवडत नाही |
| समुद्राच्या लाटा | संथ लय | झोप लागताना, श्वासासोबत लय जुळवायला |
| पंख्याचा आवाज | बेडरूममधला ओळखीचा आवाज | जे आधीपासून पंखा लावून झोपतात |
व्हाइट नॉइज ॲपमध्ये कायमचा मोफत आहे (iOS आणि Android साठी डाउनलोड). बाकीचे आवाज Premium मध्ये आहेत, जे तुम्ही 3 दिवस मोफत वापरून पाहू शकता; तपशील किंमत आणि Premium पानावर.
आवाज किती मोठा ठेवावा
नियम सोपा आहे: टिनिटसपेक्षा किंचित कमी, त्याच्यावर पूर्णपणे कधीच नाही. याला “मिक्सिंग पॉइंट” म्हणतात, जिथे कानातला आवाज आणि बाहेरचा आवाज एकमेकांत मिसळतात. कारण असे की सवय होण्यासाठी (habituation) मेंदूला टिनिटस थोडा तरी ऐकू यायला हवा, म्हणजे तो हळूहळू शिकतो की हा आवाज महत्त्वाचा नाही. मोठ्या आवाजात टिनिटस पूर्णपणे झाकून टाकणे सुचवले जात नाही, आणि दीर्घकाळ तसे केल्याने त्रासही होऊ शकतो.
सुरुवात मध्यम पातळीने करा आणि पहिल्या आठवड्यात हळूहळू आवाज कमी करत जा. हेडफोन आवश्यक नाहीत: बहुतेक लोकांसाठी उशाजवळ ठेवलेला फोन पुरेसा असतो. जोडीदाराला पूर्ण शांतता हवी असेल, तर झोपेसाठीचे हेडफोन किंवा उशीखालचा छोटा स्पीकर हा पर्याय आहे.
स्लीप टायमर (Premium)
20, 45 किंवा 90 मिनिटे असा तुम्हाला हवा तो कालावधी निवडा. शेवटी आवाज हळूहळू कमी होत बंद होतो, त्यामुळे आवाज थांबल्याने तुम्हाला जाग येत नाही. किंवा आवाज रात्रभर चालू ठेवा: खंड न पडणारा लूप, दोन फेऱ्यांमध्ये कोणतीही शांतता नाही, स्क्रीन लॉक. हेडफोन काढले किंवा Bluetooth तुटले, तर आवाज थांबतो; तो अचानक फोनच्या स्पीकरवर मोठ्याने वाजत नाही.
पहिल्या आठवड्यासाठी सोपी दिनचर्या
- रोज रात्री तोच आवाज लावा. ओळखीच्या आवाजाची मेंदूला लवकर सवय होते.
- आवाजाची पातळी कानातल्या आवाजापेक्षा किंचित कमी ठेवा आणि मग ती पुन्हा पुन्हा बदलू नका.
- रात्री मध्येच जाग येत असेल तर आवाज रात्रभर चालू ठेवा; नाहीतर टायमर लावा.
- फोन उलटा ठेवा, स्क्रीन लॉक करा. आवाज चालूच राहतो.
- पहाटे 3 वाजता जाग आली, तर शांततेत पडून राहण्याऐवजी आवाज पुन्हा सुरू करा.
पहिल्या काही दिवसांत रात्री थोड्या सोप्या जाऊ लागतात, असे अनेकांना जाणवते. टिनिटसची खरी सवय होण्यासाठी मात्र काही आठवडे ते काही महिने लागतात, आणि हा अनुभव प्रत्येकासाठी वेगळा असतो.
नेहमीचे प्रश्न
रात्री माझा टिनिटस जास्त का वाढतो?
रात्री दिवसभराचे आजूबाजूचे आवाज नसतात, जे कानातल्या आवाजाला झाकतात, आणि आपले लक्ष आतल्या आवाजाकडे वळते. बहुतेक वेळा टिनिटस मोठा झालेला नसतो; त्याला फक्त स्पर्धा उरलेली नसते.
टिनिटस असताना झोपण्यासाठी व्हाइट नॉइज मदत करतो का?
अनेक लोकांना हो, विशेषतः शिट्टीसारख्या उंच आवाजासाठी. तो ॲपमध्ये मोफत आहे. तो कर्कश वाटला तर पिंक किंवा ब्राउन नॉइज, पाऊस किंवा पंख्याचा आवाज वापरून पाहा. अभ्यासांचे पुरावे मर्यादित आहेत; तुम्हाला जे सुसह्य वाटते ते निवडा.
रात्रभर आवाज चालू ठेवणे सुरक्षित आहे का?
मध्यम आवाजात हो. आवाज टिनिटसपेक्षा कमी ठेवा, शक्य असेल तर हेडफोनऐवजी उशाजवळचा फोनचा स्पीकर वापरा, आणि कान दुखू लागले किंवा अस्वस्थ वाटले तर आवाज बंद करा.
टिनिटससाठी पिंक नॉइज चांगला की व्हाइट नॉइज?
व्हाइट नॉइज उंच आवाज सर्वात चांगला झाकतो, पण तो तीक्ष्ण वाटू शकतो. पिंक नॉइज अधिक मऊ आहे आणि लांब रात्रींसाठी अनेकांना तो जास्त सुखद वाटतो. सगळ्यांसाठी एकच उत्तर नाही: दोन्ही एक-एक मिनिट ऐका आणि ज्याचा तुम्हाला विसर पडतो, तोच ठेवा.
टिनिटससोबत झोपण्यासाठी हेडफोन लागतात का?
नाही. बहुतेकांसाठी उशाजवळ ठेवलेला फोन पुरेसा असतो. जोडीदाराला शांतता हवी असेल किंवा तुम्ही प्रत्येक कानासाठी वेगळा टोन वापरत असाल, तेव्हाच झोपेचे हेडफोन किंवा उशीखालचा स्पीकर उपयोगी ठरतो.
स्क्रीन लॉक असताना ॲप वाजत राहते का?
हो. स्क्रीन लॉक असतानाही आणि इतर ॲप्सखाली आवाज खंड न पडता लूपमध्ये चालू राहतो. फोन कॉल आला तरच तो थांबतो आणि कॉल संपल्यावर आपोआप पुन्हा सुरू होतो.
Tinnitus Relief App वैद्यकीय उपकरण नाही. आवाज अचानक सुरू झाला, फक्त एकाच कानात असेल, हृदयाच्या ठोक्यांसोबत धडधडत असेल, किंवा सोबत ऐकू कमी येणे, चक्कर किंवा कानदुखी असेल, तर ENT डॉक्टरांना (कान-नाक-घसा तज्ज्ञ) लवकर भेटा.
स्रोत
- Continental Hospitals (मराठी), कानात आवाज येणे (टिनिटस): याचा अर्थ काय?: https://continentalhospitals.com/mr/blog/ringing-in-the-ears-tinnitus-what-it-means/
- Medanta (मराठी), टिनिटस: कानात आवाज येण्याची कारणे आणि लक्षणे: https://www.medanta.org/mr/patient-education-blog/tinnitus-causes-symptoms-causes-effective-treatments-for-ringing-ears
- Tunkel DE et al., Clinical Practice Guideline: Tinnitus (AAO-HNS), 2014: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25273878
- Sereda M. et al., Cochrane Review 2018, Sound therapy for tinnitus: https://doi.org/10.1002/14651858.CD013094.pub2