રાત્રે કાનમાં અવાજ વધુ સંભળાય છે, કારણ કે મગજ પાસે તેની સરખામણી કરવા બીજો કોઈ અવાજ રહેતો નથી: રસ્તાનો ટ્રાફિક નહીં, વાતચીત નહીં, રસોડાનો ફ્રિજ નહીં. મોટા ભાગના લોકોને આ મદદ કરે છે: એકધારો, ધીમો પૃષ્ઠભૂમિ અવાજ જે ટિનિટસને પૂરેપૂરો ન ઢાંકે, રોજનો એક નક્કી ક્રમ, અને રાત્રે હાથમાં ન લેવાતો ફોન. Tinnitus Relief App અવાજ આપે છે; સારી ઊંઘની ટેવો કે ડૉક્ટરની તપાસનું સ્થાન તે લેતી નથી.
રાત્રે કાનમાં અવાજ વધુ કેમ લાગે છે
દિવસે આસપાસના અવાજો કાનમાં આવતા અવાજને મોટે ભાગે ઢાંકી દે છે. બેડરૂમમાં એ પડદો હટી જાય છે, અને મગજ અચાનક ફક્ત એ સીટી કે ગુંજારવ જ સાંભળે છે. ટિનિટસ મોટો થયો નથી; ફક્ત હવે તે એકલો છે.
બીજું કારણ છે ધ્યાન. અંધારામાં સૂઈને ઊંઘની રાહ જોતી વખતે ધ્યાન આપોઆપ અંદરની તરફ વળે છે. જેટલું ધ્યાનથી સાંભળો, એટલો અવાજ વધુ હાજર લાગે, અને એને છોડવો એટલો જ અઘરો બને.
ત્રીજું છે ઊંઘ અને તણાવનું ચક્ર: ઓછી ઊંઘથી ચીડિયાપણું વધે, તણાવથી ટિનિટસ વધુ ધ્યાનમાં આવે, અને ધ્યાનમાં આવતો ટિનિટસ ઊંઘ છીનવી લે. અમેરિકાની NIDCD સંસ્થા પણ જણાવે છે કે ટિનિટસ ઊંઘ અને એકાગ્રતાને અસર કરી શકે છે, અને પૃષ્ઠભૂમિ અવાજ તેને ઓછો ધ્યાનમાં આવે એમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. પલંગ પાસેનો અવાજ બરાબર આ જગ્યાએ કામ આવે છે.
કાનમાં અવાજ હોય ત્યારે ઊંઘ માટે કયા અવાજો સારા
| અવાજ | કેવો લાગે છે | સામાન્ય રીતે કોને ગમે છે |
|---|---|---|
| વ્હાઇટ નોઇઝ (ફ્રી) | બધી ફ્રિક્વન્સીમાં એકસરખો “શ્શ્શ” | ઊંચી સીટી જેવો ટિનિટસ, પહેલી રાતો |
| પિંક નોઇઝ | વધુ નરમ, ઓછો તીખો | જેમને વ્હાઇટ નોઇઝ કઠોર લાગે |
| બ્રાઉન નોઇઝ | ઊંડો, દૂરની ગર્જના કે ધોધ જેવો | ઊંચી ફ્રિક્વન્સીનો ટિનિટસ, હળવી ઊંઘવાળા |
| વરસાદ | કુદરતી, અનિયમિત | જેમને કૃત્રિમ નોઇઝ ન ગમે |
| દરિયાનાં મોજાં | ધીમી લય | ઊંઘ આવતી વખતે, શ્વાસ સાથે તાલ મેળવવા |
| પંખો | બેડરૂમનો જાણીતો અવાજ | જે પહેલેથી પંખો ચાલુ રાખીને સૂએ છે |
વ્હાઇટ નોઇઝ એપમાં કાયમ માટે ફ્રી છે (iOS અને Android માટે ડાઉનલોડ). બાકીના અવાજો Premium માં છે, જે તમે 3 દિવસ ફ્રીમાં અજમાવી શકો છો; વિગતો Premium પેજ પર છે.
અવાજ કેટલો મોટો રાખવો
નિયમ સરળ છે: તમારા ટિનિટસ કરતાં થોડો નીચો, ક્યારેય તેની ઉપર નહીં. નિષ્ણાતો તેને “મિક્સિંગ પોઇન્ટ” કહે છે, જ્યાં કાનનો અવાજ અને બહારનો અવાજ એકબીજામાં ભળી જાય છે. કારણ એ છે કે ટેવાઈ જવા (habituation) માટે મગજને ટિનિટસ થોડો સંભળાતો રહેવો જોઈએ, જેથી તે શીખે કે આ અવાજ મહત્વનો નથી. ખૂબ મોટા અવાજે પૂરેપૂરો ઢાંકી દેવાની સલાહ આપવામાં આવતી નથી, અને લાંબા ગાળે તે ચીડ પણ લાવી શકે છે.
મધ્યમ અવાજથી શરૂ કરો અને પહેલા અઠવાડિયામાં ધીમે ધીમે ઘટાડો. હેડફોન જરૂરી નથી: મોટા ભાગના લોકો માટે પલંગ પાસે મૂકેલો ફોન પૂરતો છે. સાથે સૂનાર વ્યક્તિને શાંતિ જોઈતી હોય તો સ્લીપ હેડફોન કે ઓશીકા નીચેનું સ્પીકર વાપરી શકાય.
સ્લીપ ટાઇમર (Premium)
તમારી પસંદનો સમય ગોઠવો, જેમ કે 20, 45 કે 90 મિનિટ. અંત પહેલાં અવાજ ધીમે ધીમે ઓછો થાય છે, જેથી અવાજ બંધ થવાથી જ તમારી ઊંઘ ન ઊડે. અથવા આખી રાત ચાલવા દો: ગેપ વગરનો લૂપ, સ્ક્રીન લૉક. હેડફોન નીકળી જાય કે Bluetooth કનેક્શન તૂટે, તો અવાજ સ્પીકર પર મોટેથી વાગવાને બદલે થોભી જાય છે.
પહેલા અઠવાડિયા માટે સરળ ક્રમ
- દરરોજ રાત્રે એ જ અવાજ. જાણીતા અવાજથી મગજ ઝડપથી ટેવાય છે.
- વૉલ્યુમ ટિનિટસ કરતાં થોડું નીચું રાખો અને પછી વારંવાર ન બદલો.
- રાત્રે જાગી જતા હો તે પ્રમાણે ટાઇમર ગોઠવો અથવા આખી રાત ચાલવા દો.
- ફોન ઊંધો મૂકો, સ્ક્રીન લૉક, નોટિફિકેશન બંધ.
- રાત્રે 3 વાગ્યે જાગી ગયા? શાંતિમાં પડ્યા રહીને સાંભળવાને બદલે અવાજ ફરી શરૂ કરો.
ઘણા લોકોને થોડા દિવસોમાં પહેલી રાતો સહેલી લાગવા માંડે છે; અવાજથી ખરેખર ટેવાઈ જવામાં અઠવાડિયાંથી મહિનાઓ લાગે છે, અને દરેક વ્યક્તિમાં એ જુદું હોય છે.
પ્રશ્નો અને જવાબો
રાત્રે મારા કાનમાં અવાજ વધુ કેમ લાગે છે?
રાત્રે દિવસના આસપાસના અવાજો હોતા નથી, જે ટિનિટસને ઢાંકી રાખે છે, અને ધ્યાન અંદરની તરફ વળે છે. મોટે ભાગે ટિનિટસ પોતે મોટો થયો નથી હોતો; ફક્ત તેની સામે બીજો કોઈ અવાજ નથી હોતો.
શું વ્હાઇટ નોઇઝથી ટિનિટસ સાથે ઊંઘ આવે છે?
ઘણા લોકોને હા, ખાસ કરીને ઊંચી સીટી જેવા અવાજમાં. એપમાં તે ફ્રી છે. જેમને તે તીખો લાગે તેઓ પિંક કે બ્રાઉન નોઇઝ, વરસાદ કે પંખો અજમાવે છે. સંશોધનના પુરાવા મર્યાદિત છે; તમને જે માફક આવે તે અજમાવીને જુઓ.
આખી રાત અવાજ ચાલુ રાખવો સલામત છે?
મધ્યમ વૉલ્યુમે હા. અવાજ ટિનિટસ કરતાં નીચો રાખો, શક્ય હોય તો હેડફોનને બદલે પલંગ પાસેના ફોનનું સ્પીકર વાપરો, અને કાનમાં દુખાવો કે અસ્વસ્થતા લાગે તો બંધ કરો.
ટિનિટસ માટે પિંક નોઇઝ સારો કે વ્હાઇટ નોઇઝ?
વ્હાઇટ નોઇઝ ઊંચા સૂરોને સૌથી સારી રીતે ઢાંકે છે, પણ તીખો લાગે છે. પિંક નોઇઝ વધુ નરમ છે અને ઘણાને લાંબી રાતો માટે વધુ આરામદાયક લાગે છે. બધા માટે એક વિજેતા નથી: બંને એક-એક મિનિટ સાંભળો અને જે ભૂલી જવાય તે રાખો.
ટિનિટસ સાથે સૂવા માટે હેડફોન જરૂરી છે?
ના. મોટા ભાગના લોકો માટે પલંગ પાસેનો ફોન પૂરતો છે. સ્લીપ હેડફોન કે ઓશીકાનું સ્પીકર ત્યારે જ ઉપયોગી છે જ્યારે સાથે સૂનારને શાંતિ જોઈએ અથવા તમે દરેક કાન માટે અલગ ટોન વાપરો.
સ્ક્રીન લૉક થાય ત્યારે એપ ચાલુ રહે છે?
હા. સ્ક્રીન લૉક હોય ત્યારે અને બીજી એપ નીચે પણ અવાજ ગેપ વગરના લૂપમાં ચાલુ રહે છે. તે ફક્ત ફોન કૉલ વખતે થોભે છે અને કૉલ પછી જાતે ફરી શરૂ થાય છે.
Tinnitus Relief App કોઈ તબીબી ઉપકરણ નથી. કાનમાં અવાજ અચાનક શરૂ થયો હોય, ફક્ત એક કાનમાં હોય, હૃદયના ધબકારા સાથે ધબકતો હોય, અથવા સાથે ઓછું સંભળાવું, ચક્કર કે કાનમાં દુખાવો હોય, તો કાન-નાક-ગળાના (ENT) ડૉક્ટરને મળો. લાંબા સમયથી ઊંઘ ન આવતી હોય તો પણ ડૉક્ટરની સલાહ લો.
સ્રોતો
- NIDCD (National Institutes of Health), Tinnitus: https://www.nidcd.nih.gov/health/tinnitus
- Medanta (ગુજરાતી), ટિનીટસ: https://www.medanta.org/gu/patient-education-blog/tinnitus-causes-symptoms-causes-effective-treatments-for-ringing-ears
- Tunkel DE et al., AAO-HNS Clinical Practice Guideline: Tinnitus, 2014: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25273878
- Sereda M et al., Cochrane Review 2018, Sound therapy for tinnitus: https://doi.org/10.1002/14651858.CD013094.pub2